Քանի որ Հայաստանի ֆինանսական շուկան շարունակում է զարգանալ, ներդրումային հիմնադրամները գնալով ավելի մեծ տարածում են ստանում որպես կապիտալի համախմբման և բազմազանեցված ներդրումներ իրականացնելու կառուցվածքային ու կարգավորվող եղանակ։

Ի՞նչ է ներդրումային հիմնադրամը ՀՀ օրենսդրության համաձայն

Հայաստանում ներդրումային հիմնադրամը սահմանվում է որպես իրավաբանական անձ կամ ակտիվների համախումբ, որը կառավարվում է հիմնադրամի կառավարիչի կողմից՝ միասնական ներդրումային քաղաքականության շրջանակում, և որի նպատակն է եկամուտ ապահովել ներդրողների համար՝ արժեթղթերում կամ այլ ակտիվներում կատարվող համատեղ ներդրումների միջոցով։ Օրենքը առանձնացնում է հիմնադրամների երկու հիմնական տեսակ՝ պայմանագրային և կորպորատիվ։ Պայմանագրային հիմնադրամները ակտիվների համախումբ են՝ առանց իրավաբանական անձի կարգավիճակի, որոնք ստեղծվում են հիմնադրամի կառավարման պայմանագրի հիման վրա։ Կորպորատիվ հիմնադրամներն իրենց հերթին իրավաբանական անձինք են, որոնք սովորաբար կազմակերպվում են որպես բաժնետիրական ընկերություններ, իսկ որոշ դեպքերում՝ վստահության հիման վրա գործող գործընկերություններ։

Այս ճկունությունը թույլ է տալիս ընկերություններին ընտրել այնպիսի կառուցվածք, որը լավագույնս համապատասխանում է իրենց գործառնական և հարկային ռազմավարություններին։

Ինչու՞ պետք է ընկերությունները դիտարկեն Հայաստանը՝ որպես ներդրումային հիմնադրամների ստեղծման վայր

ՀՀ «Օտարերկրյա ներդրումների մասին» օրենքն ապահովում է օտարերկրյա ներդրողների պաշտպանությունը ազգայնացումից կամ բռնագրավումից՝ բացառիկ դեպքերում երաշխավորելով լիարժեք փոխհատուցում։ Օրենքը թույլ է տալիս ներդրողներին մինչև հինգ տարի շարունակել գործել ներդրման պահին գործող օրենսդրության համաձայն, նույնիսկ եթե օրենքները փոփոխվեն։ Հայաստանի Հանրապետությունում գրանցված ներդրումային հիմնադրամների համար շահութահարկի դրույքաչափը կազմում է հարկման բազայի 0,01%-ը։ Հիմնադրամի ստեղծման հարցերով խորհրդատվություն տրամադրող հայաստանյան իրավաբանական ընկերությունը կարող է ապահովել, որ ընտրված կառուցվածքը համապատասխանի այս դրույքաչափի կիրառման պայմաններին և բավարարի Կենտրոնական բանկի հաստատման պահանջները՝ նախքան կապիտալի ներդրումը։

Ի՞նչ իրավական ձևեր և հիմնադրամների ի՞նչ կատեգորիաներ գոյություն ունեն

Հայաստանում հնարավոր է ստեղծել ներդրումային հիմնադրամներ երկու հիմնական իրավական ձևով.

• Պայմանագրային հիմնադրամ. Իրավաբանական անձ չէ։ Գործում է Քաղաքացիական օրենսգրքով նախատեսված պայմանագրերի հիման վրա։
• Կորպորատիվ հիմնադրամ. Իրավաբանական անձ է (սովորաբար՝ բաժնետիրական ընկերություն)։

Հիմնադրամները դասակարգվում են նաև ըստ հետևյալ չափանիշների.

1. Ներդրողների մատչելիությունը

Հանրային հիմնադրամները բաց են ներդրողների անսահմանափակ թվի, այդ թվում՝ լայն հասարակության համար։ Նրանք կարող են իրենց բաժնետոմսերն առաջարկել հանրային առաջարկի միջոցով և ենթակա են ավելի խիստ բացահայտման ու հաշվետվողականության պահանջների՝ ներդրողների լայն շրջանակի շահերը պաշտպանելու համար։

Մասնավոր հիմնադրամները, ընդհակառակը, սահմանափակված են առավելագույնը 49 մասնակիցներով և չեն կարող իրենց բաժնետոմսերն առաջարկել հանրային առաջարկի միջոցով։ Դրանք սովորաբար օգտագործվում են մասնագիտական կամ ինստիտուցիոնալ ներդրողների կողմից, ինչպիսիք են հրեշտակ-ներդրողները, վենչուրային կապիտալի խմբերը կամ մասնավոր բաժնետիրական հիմնադրամները, որոնք ցանկանում են ներդրումներ կատարել ստարտափներում կամ խոշոր ծրագրերում՝ ավելի քիչ կարգավորիչ սահմանափակումներով, սակայն ավելի նեղ ներդրողական շրջանակով։

2. Իրացվելիության մոդելը (մարման կառուցվածքը)

Բաց հիմնադրամները պարտավոր են ցանկացած աշխատանքային օր թույլատրել ներդրողներին մարել իրենց բաժնետոմսերը։ Այս մոդելը ապահովում է բարձր իրացվելիություն և հիմնականում հարմար է ցածր ռիսկայնությամբ ներդրումային ռազմավարությունների համար, երբ հիմնադրամը կարող է պահպանել բավարար իրացվելի ակտիվներ՝ մարման հայտերը բավարարելու համար։ Օրինակ՝ պետական պարտատոմսերում ներդրումներ կատարող հանրային փոխադարձ հիմնադրամը կարող է գործել որպես բաց հիմնադրամ։

Փակ հիմնադրամները ըստ պահանջի չեն մարում բաժնետոմսերը։ Ներդրողները կարող են դուրս գալ հիմնադրամից միայն երկրորդային շուկայում իրենց բաժնետոմսերը վաճառելով (եթե այդպիսին առկա է) կամ սպասելով հիմնադրամի գործունեության ավարտին։ Այս կառուցվածքը բնորոշ է երկարաժամկետ կամ ցածր իրացվելիությամբ ներդրումային ռազմավարություններին, ինչպիսիք են մասնավոր բաժնետիրական կապիտալը կամ վենչուրային կապիտալը, որտեղ եկամուտ է ակնկալվում միայն մի քանի տարի անց։

Ինտերվալային հիմնադրամները միջանկյալ դիրք են զբաղեցնում. դրանք թույլատրում են մարումներ միայն կանոնադրական փաստաթղթերով սահմանված որոշակի ժամանակահատվածներում (օրինակ՝ եռամսյակային կամ տարեկան կտրվածքով)։ Այս մոդելը հաճախ կիրառվում է այն հիմնադրամների կողմից, որոնք տիրապետում են կիսաիրացվելի ակտիվների, սակայն միևնույն ժամանակ ցանկանում են ներդրողներին առաջարկել որոշակի ժամանակացույցով իրացվելիություն։

3. Ներդրումային քաղաքականությունը

Ստանդարտ հիմնադրամները հիմնականում ներդրումներ են կատարում ավանդական, ցածր ռիսկայնությամբ ֆինանսական գործիքներում, ինչպիսիք են պարտատոմսերը, հրապարակային առևտրի ենթակա բաժնետոմսերը կամ այլ իրացվելի արժեթղթեր։ Օրենքի համաձայն՝ նրանց պորտֆելի առնվազն 90%-ը պետք է կազմված լինի Կենտրոնական բանկի կողմից նախապես հաստատված ակտիվների կատեգորիաներից։ Այս հիմնադրամները հարմար են կայուն եկամուտ և ցածր անկայունություն նախընտրող պահպանողական ներդրողների համար։

Մասնագիտացված հիմնադրամները կենտրոնանում են այլընտրանքային կամ բարձր ռիսկայնությամբ ներդրումների վրա, ինչպիսիք են անշարժ գույքը, վենչուրային կապիտալը, հեջ-ռազմավարությունները, մասնավոր բաժնետիրական կապիտալը կամ արժեթղթավորված ակտիվները։ Այս հիմնադրամներն ավելի բարդ են և կարող են նպատակադրվել ավելի բարձր եկամտաբանության, սակայն միևնույն ժամանակ կրում են ավելի բարձր ռիսկ։ Դրանք սովորաբար կազմակերպվում են որպես մասնավոր կամ փակ հիմնադրամներ և կարող են սահմանափակվել միայն որակավորված կամ ինստիտուցիոնալ ներդրողներով։

Օրինակ՝ մասնավոր կորպորատիվ հիմնադրամի տեսքով ստեղծված վենչուրային կապիտալի հիմնադրամը կարող է լինել փակ հիմնադրամ, այսինքն՝ այն ներդրողներից չի հետգնում իր բաժնետոմսերը մինչև իր գործունեության ցիկլի ավարտը։

Ո՞վ է վերահսկում ներդրումային հիմնադրամները

Հայաստանի բոլոր ներդրումային հիմնադրամները կարգավորվում են Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի (ՀՀ ԿԲ) կողմից։ Կենտրոնական բանկը պատասխանատու է հետևյալի համար.

• Հիմնադրամների և դրանց կառավարիչների գրանցում
• Կանոնների և կանոնադրությունների հաստատում
• Օրենքի պահանջներին համապատասխանության վերահսկում
• Խախտումների համար պատասխանատվության միջոցների կիրառում

Հիմնադրամի ստեղծումից կամ բաժնետոմսերի առաջարկից առաջ պարտադիր է ստանալ ՀՀ ԿԲ հաստատումը։

Ի՞նչ են մասնավոր ներդրումային հիմնադրամները և ինչպե՞ս են դրանք սահմանափակվում

Մասնավոր ներդրումային հիմնադրամին չի թույլատրվում կատարել հանրային առաջարկներ։ Այն կարող է ունենալ առավելագույնը 49 մասնակից։ Եթե այդ թիվը գերազանցվում է, հիմնադրամը պետք է կամ.

• Վերագրանցվի որպես հանրային հիմնադրամ՝ 90 օրվա ընթացքում, կամ
• Կրճատի մասնակիցների թիվը մինչև 49 կամ պակաս

Եթե հիմնադրամը ձախողի երկուսն էլ կատարել, այն կարող է լուծարվել դատարանի վճռով։

Օրինակ.

30 հրեշտակ-ներդրողներից բաղկացած խումբը ստեղծում է մասնավոր վենչուրային հիմնադրամ՝ հայաստանյան ստարտափներում ներդրումներ կատարելու համար։ Եթե հետաքրքրության աճի արդյունքում մասնակիցների ընդհանուր թիվը հասնում է 52-ի, հիմնադրամը պետք է կամ սահմանափակի նոր մասնակիցների մուտքը, կամ վերագրանցվի որպես հանրային հիմնադրամ։

Ինչպե՞ս են ներդրողները մասնակցում հիմնադրամներին, և ի՞նչ են նրանք ստանում

Ներդրողները ստանում են.

• Պայմանագրային հիմնադրամի բաժնեմասեր (units)
• Կորպորատիվ հիմնադրամի բաժնետոմսեր

Այս գործիքները նրանց տալիս են սեփականության իրավունքներ՝ իրենց ներդրած գումարին համամասնորեն, ինչպես նաև հնարավորություն՝ մասնակցելու շահույթի բաշխմանը։

Փակ հիմնադրամների ներդրողները չեն կարող պահանջել իրենց բաժնետոմսերի հետգնումը, մինչդեռ բաց հիմնադրամները պարտավոր են մարել բաժնետոմսերը ցանկացած աշխատանքային օր։

Կարևոր է նշել, որ որոշակի կողմերի արգելվում է հիմնադրամում բաժնեմաս ունենալ՝ անկախության ապահովման նպատակով։ Դրանց թվում են հիմնադրամի պահառուն, անկախ աուդիտորը կամ գրանցամատյան վարողը (եթե վերջինս տարբերվում է կառավարիչից)։

Ամփոփում

Հայաստանի ներդրումային հիմնադրամների կարգավորումն ընկերություններին առաջարկում է պարզության, մատչելիության և հուսալի պաշտպանության համադրություն։ Պարզեցված գրանցման գործընթացով, հիմնադրամների բազմազան տարբերակներով և ներդրողների ամուր երաշխիքներով՝ Հայաստանը դառնում է հիմնադրամների կառավարիչների և ներդրողների համար հեռանկարային նպատակակետ։